Hangi canlı kendi besinini üretebilir?
Yeşil bitkiler ışık enerjisini kullanarak kendi besinini üretir. Bu nedenle üreticidir.
Görseli incele: Canlıları hangi özelliklerine göre gruplandırabilirsin? Aralarında nasıl bir beslenme ilişkisi olabilir?
Hangi canlılar besinini hazır alır?
Çekirge, fare, tavşan, kurbağa, yılan ve şahin başka canlılardan besin sağlar. Bunlar tüketicidir.
Mantarlar bu habitatta nasıl bir görev üstlenebilir?
Bazı mantarlar ölü canlıları ve organik atıkları parçalar. Bu canlılara ayrıştırıcı denir.
Görselden iki farklı besin zinciri oluşturabilir misin?
Örnek: Bitki → çekirge → kurbağa → yılan → şahin
Örnek: Bitki → fare → yılan → şahin
Örnek: Bitki → fare → yılan → şahin
Besin zinciri nedir?
Bir canlının başka bir canlıyı besin olarak kullanmasıyla enerji bir canlıdan diğerine aktarılır. Bu aktarımın sıralı gösterimine besin zinciri denir.
Besin zincirinde her canlı bir önceki halkayla ve bir sonraki halkayla ilişkilidir. Bir halkadaki değişim diğerlerini de etkileyebilir.
Av (yenilen canlı)
enerjiyi verir→Avcı (yiyen canlı)
enerjiyi alır
enerjiyi verir→Avcı (yiyen canlı)
enerjiyi alır
Üretici
Ot
Güneş enerjisini kullanarak kendi besinini üretir.
Birincil tüketici
Çekirge
Otu yer; enerji ottan çekirgeye aktarılır.
İkincil tüketici
Kurbağa
Çekirge gibi böceklerle beslenir.
Üst düzey tüketici
Şahin
Zincirin bu örnekteki son tüketicisidir.
Güneş temel enerji kaynağıdır. Üreticiler bu enerjiyi besinde depolar. Güneş bir canlı olmadığı için besin zincirinin canlı halkası değildir.
Kendi besinini üretir
Yeşil bitkiler ve algler ışık enerjisini kullanarak besin üretir. Besin zincirine enerji üreticiler üzerinden girer.
Besinini hazır alır
Hayvanlar besinlerini başka canlılardan sağlar. Otçul, etçil veya hepçil tüketiciler farklı basamaklarda bulunabilir.
Organik kalıntıları parçalar
Bazı bakteri ve mantarlar ölü canlıları ve atıkları parçalar. Oluşan maddelerin yeniden çevreye katılmasına yardım eder.
Madde döngüye katılırSu, mineraller ve diğer maddeler üretici, tüketici ve ayrıştırıcılar arasında yeniden kullanılabilir.
Enerji tek yönlü akarEnerjinin bir kısmı yaşam faaliyetlerinde kullanılır ve ısı olarak çevreye yayılır; enerji döngü yapmaz.
Besin ağı nedir?
Bir canlı genellikle yalnız bir besinle beslenmez. Aynı ekosistemdeki birçok besin zinciri ortak canlılarda birleşir ve besin ağını oluşturur.
Oklar avdan (yenilen canlıdan) avcıya (yiyen canlıya), yani enerji aktarımının yönüne doğrudur.
Tek değişim birçok canlıyı etkiler
Bir canlının sayısı azaldığında onu besin olarak kullanan canlılar ve onun beslendiği canlılar etkilenebilir. Besin ağı bu dolaylı ilişkileri görmemizi sağlar.
🌿 Üretici🐇 Birincil tüketici🐸 İkincil tüketici🦅 Üst tüketici→ Enerji aktarım yönü
Besin yoluyla üst basamaklara taşınabilir
Doğada kolay parçalanmayan ve canlıdan kolay atılamayan bazı zararlı maddeler, beslenme yoluyla bir sonraki tüketiciye geçebilir. Bu maddelerin yoğunluğu üst tüketicilerde daha yüksek olabilir.
Her madde için geçerli değildir. Model yalnız doğada uzun süre kalabilen ve canlı vücudundan kolay atılamayan bazı zararlı maddeleri gösterir. Enerji azalırken bu maddelerin yoğunluğu artabilir.
Simgeler göreli canlı sayısını temsil eder.
Bir canlı türünün sayısını artır veya azalt. Değişimi habitatta hemen gözlemle.
Kavram ile açıklamasını eşleştir
Önce soldan bir kavram, sonra sağdan ona uygun açıklamayı seç. Doğru eşleşen kartlar yeşile döner.
6 doğru eşleşme
Besin zinciri ve enerji akışının temel kavramlarını kısa bir etkinlikle kontrol et.
Bir kavram kartı seçerek başla. 0 / 6 eşleşme tamamlandı.
Kaynak
Tatlı su sınırlıdır
Yaşam için kullandığımız su; yüzey suları, yer altı suları, kar ve buz kaynaklarıyla ilişkilidir.
Kullanım
Her damla değerlidir
Gereksiz akışı önlemek ve kaçakları gidermek kullanılabilir su üzerindeki baskıyı azaltır.
Arıtma
Kirlenen su arıtılır
Atık sudaki kirleticiler farklı işlemlerle azaltılır; su, uygun koşullarda çevreye verilir veya yeniden kullanılır.
Kullanılabilir tatlı su neden korunmalıdır?
Tuzlu sular doğrudan günlük kullanımımıza uygun değildir. Tatlı su kaynakları ise yer, zaman, kalite ve ulaşılabilirlik bakımından sınırlıdır. Bu nedenle suyu kirletmemek ve tasarruflu kullanmak sürdürülebilir yaşamın temelidir.
🏞️Akarsu ve göller
💧Yer altı suları
🏔️Kar ve buz kaynakları
Su ayak izi nedir?
Kullanılan tatlı suyu yalnız musluktan akan suyla değil, tükettiğimiz ürün ve hizmetlerin üretiminde kullanılan suyla birlikte değerlendiren göstergedir.
Kaynağı görünür kılar
Su ayak izi, hangi davranışların ve tüketim tercihlerinin tatlı su kaynakları üzerinde daha fazla baskı oluşturabileceğini düşünmemize yardım eder.
Evde: duş, temizlik ve yemek hazırlama
Okulda: musluk ve temizlik kullanımı
Bahçede: sulama
Gıda: yetiştirme ve işleme süreçleri
Giysi: ham madde ve üretim süreçleri
Ürünler: üretim için kullanılan su
Atık su nedir?
Ev, okul, işletme ve üretim faaliyetleri sonunda fiziksel, kimyasal veya biyolojik özellikleri değişen suya atık su denir.
Kirleticileri azaltmak için
Arıtma; katı maddeleri, organik kirleticileri ve hastalık yapabilen mikroorganizmaları azaltarak su kaynaklarının korunmasına yardım eder.
Izgara
Bez, plastik ve iri katılar tutulur.
Çökeltme
Ağır katılar dibe çöker; yüzen maddeler ayrılır.
Biyolojik arıtma
Mikroorganizmalar çözünmüş organik maddelerin azaltılmasına yardım eder.
Son ayırma
Arıtma sırasında oluşan katılar sudan ayrılır.
Dezenfeksiyon
Hastalık yapabilen mikroorganizmalar azaltılır.
Adımları sırayla gözlemlemek için süreci başlat.
Dikkat: Arıtılmış atık su her durumda içme suyu değildir. Kullanım amacı için gerekli kalite ölçütlerine göre değerlendirilir.
Kaynağı kullanmadan önce düşün
Musluğu iş bitince kapatmak, kaçakları gidermek ve ihtiyaç kadar tüketmek suyun yanında enerji ve ham madde kullanımını da azaltmaya yardımcı olur.
| Gözlenen durum | Uygulanabilecek çözüm | Neden önemlidir? |
|---|---|---|
| Musluğun gereksiz açık kalması | İş bitince musluğu kapatmak | Doğrudan su tüketimini azaltır. |
| Damlatan musluk veya kaçak | Kaçağı bildirmek ve onarmak | Sürekli su kaybını önler. |
| Makinenin az yükle çalıştırılması | Uygun olduğunda tam dolulukla çalıştırmak | Aynı iş için daha az su ve enerji kullanılmasını sağlar. |
| Gereksiz ürün tüketimi | İhtiyaç kadar almak, yeniden kullanmak ve geri dönüştürmek | Üretimde kullanılan su, enerji ve ham madde ihtiyacını azaltabilir. |
Azalt
Gereksiz tüketimi en baştan önle. En etkili atık, hiç oluşmayan atıktır.
Yeniden kullan
Uygun ürünleri ömrü bitmeden farklı amaçlarla tekrar değerlendir.
Geri dönüştür
Atıkları türüne uygun toplama sistemine vererek ham madde olarak değerlendirilmesine katkı sağla.
16. yüzyıl · Kırkçeşme Su Sistemi
Mimar Sinan ve su yolları
Mimar Sinan, Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul’a su taşımak için geliştirilen Kırkçeşme Su Sistemi’nin önemli mühendislik çalışmalarını yürüttü. Sistem; su kaynakları, isale hatları, su kemerleri ve dağıtım yapılarından oluşuyordu. Mağlova Su Kemeri bu sistemin dikkat çeken yapılarındandır.
6. yüzyıl · Doğu Roma dönemi
Yerebatan Sarnıcı
Yerebatan, suyu yer altında depolamak amacıyla yaptırılmış büyük bir sarnıçtır. Mimar Sinan’ın eseri değildir. İstanbul’da Binbirdirek, Şerefiye ve Gülhane Parkı Sarnıcı gibi başka tarihî sarnıçlar da bulunur.
Su kemeriSuyu kaynaktan kente taşımaya yardım eder.
→SarnıçGetirilen suyu ihtiyaç zamanı için depolar.
Önce gözle, sonra karşılaştır
Bir tasarruf projesinde yalnız öneri sunmak yetmez. Uygulama öncesi ve sonrası aynı yöntemle veri toplanır; sonuçlar karşılaştırılarak çözümün işe yarayıp yaramadığı değerlendirilir.
Problemi belirle
Örneğin okul musluklarında gereksiz su akışı var mı?
Çözüm modeli kur
Hatırlatma etiketi, kaçak kontrolü veya düzenli takip planla.
Veri topla
Uygulama öncesi ve sonrası gözlemleri aynı yöntemle kaydet.
Karşılaştır
Veriler çözümün işe yarayıp yaramadığını gösteriyor mu?
Sonucu paylaş
Kanıta dayalı öneriyi sınıf veya okul yönetimiyle paylaş.
Örnek araştırma sorusu
“Hatırlatma görselleri, teneffüslerde açık bırakılan musluk sayısını azaltır mı?”
Değiştirilen tek uygulama hatırlatma görselleri olmalı; gözlem süresi ve sayım yöntemi iki durumda da aynı tutulmalıdır. Sonuç, yalnız tahmine değil karşılaştırılan verilere dayanmalıdır.
Soru 1 / 100 doğru
Kısa değerlendirme
Bir seçenek belirle.